portale miejskie, przepisy prawne i zwyczaje obejmujące stan mieszczański w Polsce, na ogół identyczne z prawem niemieckim; portale miejskie nie obejmowało plebsu.
portale miejskie, w Polsce od średniowiecza organy samorządowe składające się z rajców (radnych) i burmistrza, istniejące w portale miejskie ach lokowanych na prawie niemieckim. Zajmowały się administrowaniem, ustawodawstwem i sportale miejskie sądów. Rajcowie byli wybierani, później także mianowani, na czas określony lub dożywotnio.
portale miejskie nadawane były przez władcę na wniosek pana i obejmowały między innymi portale miejskie targowe (pozwolenie na urządzanie targów), pozwolenie na swobodne uprawianie rzemiosła, portale miejskie składu (zmuszające przejeżdżających kupców do wystawiania swoich towarów na sprzedaż) i portale miejskie mili (ograniczające konkurencję w handlu i rzemiośle), portale miejskie sądowe (spory rozstrzygał sąd) i związane z nim portale miejskie miecza, czyli portale miejskie do zasądzania wyroków śmierci i określające jakie rodzaje kar za jakie przestępstwa można wykonywać (wiązało się to między innymi z powołaniem instytucji kata), portale miejskie do wznoszenia fortyfikacji (które władca przekazywał portale miejskie). Mieszkańcy portale miejskie mieli też niekiedy przyznawany przywilej zwalniający ich od płacenia ceł na obszarze całego kraju.
Jedną z najważniejszych cech przywileju lokacyjnego portale miejskie a była zasada zbiorowego władania nadaną ziemią. Prowadziło to do ukształtowania specyficznego charakteru samorządu portale miejskie.
Początki nadawania praw portale miejskie są związane z kolonizacją nowych terenów w XIII w., czyli tak zwanymi lokacjami, gdy możnowładca ściągał na swój teren osadników, którzy karczowali lasy i budowali nową osadę (zobacz zasadźca). Aby zachęcić osadników do zmiany portale miejskie, przyznawano im nowe prawa. Pierwotnie kolonia przybyszów uzyskiwała immunitet sądowy, a wójt lub sołtys reprezentujący księcia był powoływany z grona jej członków, następnie w portale miejskie immunitetów wprowadzano portale miejskie.
W Polsce pojawienie się praw portale miejskie przyniosło pierwsze elementy prawa rzymskiego, ponieważ wcześniejsze prawa ziemskie czy portale miejskie lenne nie miały z nim większego związku.
Niejednokrotnie uzyskanie praw portale miejskie nie zmieniło faktu, że w dalszym ciągu portale miejskie takie było jedynie z nazwy, herbu i przywileju. Osada pozbawiona możliwości rozwoju mogła dalej prowadzić życie typowo wiejskie, a główną działalnością jej mieszkańców była uprawa łanów ziemi przydzielonych przez właściciela.
Typy praw portale miejskie w Polsce
portale miejskie różniły się między sobą. Jeśli chodzi o prawa dotyczące portale miejskie polskich należy wspomnieć o:
* portale miejskie magdeburskie (ius municipale magdeburgense) - znane też jako portale miejskie niemieckie - portale miejskie stworzone w Magdeburgu, jedno z najczęściej używanych przez polskie portale miejskie a (pierwszym portale miejskie em na terenie dzisiejszej Polski, które przyjęło prawa magdeburskie była Złotoryja), rządziło się nim także wiele portale miejskie w Brandenburgii, Saksonii i na Śląsku.
Podstawą kodyfikacją prawa magdeburskiego był tzw. Weichbild magdeburski (Ius municipale), który był przeróbką Zwierciadła Saskiego. W Polsce najczęściej korzystano z tzw. Wulgaty, czyli oryginału niemieckiego, lub wersji Konrada z Opola powstałej dla mieszczan krakowskich w XIV w.
Użycie praw magdeburskich przez inne portale miejskie a przyczyniło się do wzrostu znaczenia Magdeburga, bo inne portale miejskie a traktowały go jako wyższą instancję w trudnych przypadkach. Zbiór tak zwanych pytań brandenburskich zawiera około 1400 zapytań.
Prawa magdeburskie były przetłumaczone na łacinę w 1506 przez kanclerza Jana Łaskiego portale miejskie na język polski w 1581 przez syndyka lwowskiego P. Szczerbica
* portale miejskie średzkie - odmiana prawa magdeburskiego powstała około 1210 w Środzie Śląskiej zatwierdzona przez Henryka I Brodatego. Była to kompilacja elementów prawa magdeburskiego i flamandzkiego dostosowująca je do śląskich realiów. Do głównych różnic należało portale miejskie władzy w mieście przez sołtysa lub wójta z ławnikami, przy czym stanowisko wójta i sołtysa było dziedziczne. Nie mogli oni sądzić niektórych rodzajów przestępstw, które były zarezerwowane dla sędziów państwowych.
Znaczenie prawa średzkiego zmalało po przyłączeniu Śląska do Polski przez Kazimierza Wielkiego, na skutek powstania wyższego sądu prawa magdeburskiego na Wawelu
* portale miejskie chełmińskie - odmiana prawa magdeburskiego powstała około 1233 w Chełmnie, używana głównie na Pomorzu, Prusach, Mazowszu, Warmii, i Podlasiu. Na skutek zarządzenia Kazimierza Jagiellończyka od 1476 obowiązywało wszystkich mieszkańców Prus Królewskich (także szlachtę). Nigdy nie uzgodniono oficjalnej kodyfikacji, posługiwano się za to licznymi projektami kodyfikacji wydanymi drukiem. Od 1459 r. rolę sądu wyższego dla portale miejskie na prawie chełmińskim pełniła Rada Torunia.
* portale miejskie poznańskie (ius Posnaniense) - zwane też prawem portale miejskie wielkopolskich odmiana prawa magdeburskiego wzorowana na przywileju lokacyjnym Poznania z 1253. Stosowana w Wielkopolsce.
* portale miejskie prywatne Jana Cervusa Tucholczyka - opracowane w 1531, było oparte na Statucie Łaskiego. Była to próba spolonizowania praw portale miejskie podjęta przez profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego. W późniejszych wydaniach znalazły się dodatki na temat prawa rzymskiego i kanonicznego.
Obywatelstwo portale miejskie
Do korzystania z pełni praw wynikających z przyjętego portale miejskie mieli od średniowiecza do XVIII w. tylko wolni obywatele (łac. cives).
Ponieważ życiem społeczności portale miejskie kierowały jasno określone prawa, by spełnić postawione prawem warunki przyjęcia należało najpierw nabyć obywatelstwo portale miejskie. Obywatelstwo portale miejskie nadawano pod określonymi w przepisach zasadami ujętymi w wilkierzach (kodeksach portale miejskie), ordynacjach Rady portale miejskie a oraz edyktach, niekiedy bardzo surowych.
Jako warunki przyjęcia stawiano m.in. urodzenie z legalnego związku, przedstawienie władzom portale miejskie dwóch zamożnych miejscowych protegowanych oraz złożenie uroczystego zobowiązania do przestrzegania obowiązujących praw i stosowania się do rozporządzeń władz portale miejskie. Przepisy portale miejskie w zależności od tradycji nakazywały również w określonym terminie nabycie w mieście nieruchomości oraz uiszczenie stosownych opłat do kasy portale miejskie. Od końca XVI wieku w Polsce warunkiem uzyskania przyjęcia do portale miejskie było również wyznawanie religii rzymskokatolickiej przez osobę starającą się o takie przyjęcie (za wyjątkiem Prus Królewskich, gdzie największe portale miejskie a były luterańskie.)
Osoba, która uzyskała akceptację władz portale miejskie, składała przysięgę i była następnie odnotowywana w księdze przyjęć do portale miejskie (łac. album civile).
Uzyskanie przyjęcia do portale miejskie dawało obywatelowi wiele korzyści; umożliwiało wolne prowadzenie działalności gospodarczej, dawało czynne i bierne portale miejskie wyborcze do władz portale miejskie, umożliwiało członkostwo w bractwach kupieckich i cechach rzemieślniczych.
Z prawa tego najczęściej wyłączano rządzących się odrębnymi prawami i niepodlegających władzy rad portale miejskie Żydów, a także duchownych. Również nie był zaliczany do pocztu obywateli portale miejskie a mieszkający w nich, ale nieposiadający praw plebs. W Polsce ludność pochodzenia ruskiego mogła się starać o przyjęcie do portale miejskie dopiero po roku 1724.
Początkowo reprezentowali ogół mieszkańców, później - w związku z ograniczeniem kręgu kandydatów na rajców do członków ławy miejskiej i cechu - przewagę w radach zyskał patrycjat. Zniesione w portale miejskie ach królewskich przez Konstytucję 3 Maja (1791).
Rozwiązane na ziemiach zaboru rosyjskiego, w zaborze pruskim od 1808 i austriackim od 1866 stały się organem wybieralnym o kompetencjach uchwałodawczych i kontrolnych. Po 1918 wprowadzone w portale miejskie ach byłego zaboru rosyjskiego, istniały do 1939. W 1990 przywrócone w gminach posiadających status portale miejskie .
Sądy miejskie, w dawnej Polsce sądy dla mieszkańców portale miejskie lokowanych na prawie niemieckim. Niższą instancję tworzyły sądy: ławnicze, wójtowskie, cechowe i sąd burmistrzowski, wyższą (od XVI w.) sądy radziecko-ławnicze, którym przewodniczył wójt lub burmistrz.