portale religijne to system wierzeń i praktyk, określający relację jednostki do różnie pojmowanej sfery sacrum, czyli świętości i sfery boskiej. Manifestuje się ona w wymiarze doktrynalnym (doktryna, wiara), w czynnościach religijnych (np. kult), w sferze społeczno-organizacyjnej (wspólnota religijna, np. Kościół) i w sferze duchowości indywidualnej (m.in. mistyka).
Relacja jednostki do sacrum koncentruje się wokół poczucia świętości - chęci zbliżenia się do sacrum, poczucia lęku, czci czy dystansu wobec niego.
Klasyczne pojęcia portale religijne charakteryzują się trzema cechami, są: indukcyjne, empiryczne i istotne. Są też zwykle koncepcjami dualistycznymi, to znaczy według nich portale religijne to para spojonych ze sobą elementów - wiary i kultu.
Hobbes pisze: "portale religijne (...) naturalnej dwa są elementy składowe: jednym jest wiara, to znaczy wierzenie, że istnieje Bóg i że wszystkim rządzi, drugim zaś jest kult"[1]. Niektórzy badacze krytykują ten pogląd jako uproszczony. Bohdan Chwedeńczuk uważa[2], że jest to określenie zbyt wąskie z trzech powodów. Zakłada monoteizm (trudno odmawiać portale religijne grupom politeistycznym). Zakłada teizm, zaś portale religijne niewątpliwie jest buddyzm który teizmu w sobie nie zawiera. Wreszcie jest zbyt wąskie bo zakłada że portale religijne naturalną jest portale religijne monoteistyczna.
Durkheim stwierdza że "portale religijne jest systemem powiązanych ze sobą wierzeń i praktyk odnoszących się do rzeczy świętych, to znaczy rzeczy wyodrębnionych i zakazanych wierzeń i praktyk łączących wszystkich wyznawców w jedną wspólnotę moralną zwaną kościołem"[3]. Dla Durkheima, inaczej niż dla Hobbesa portale religijne nie może być luźnym nagromadzeniem wierzeń, ale ich systemem. Każdy składnik jest powiązany z innym, a wyjęcie jednego nie może odbyć się bez naruszenia całości. Zwraca też uwagę fakt, że system portale religijne generuje społeczność. Nie ma więc portale religijne prywatnej - jest tylko zbiorowa.
Luter pisze: "Bóg i kult tworzą wzajemny związek, jedno nie może żyć bez drugiego, gdyż Bóg musi być zawsze Bogiem jakiegoś człowieka lub ludu". Należy zauważyć, że o ile u Hobbesa kult i wiara jest współwystępująca, u Durkheima powiązana systemowo, u Lutra już konieczna.
Bergson stwierdza że "...nie ma portale religijne bez rytów i ceremonii. Tym aktom portale religijne przedstawienia służą przede wszystkim jako okazja... akty te wypływają z wiary, lecz jednocześnie same na nią oddziałują i umacniają ją; jeżeli bogowie istnieją, to należy oddawać im cześć; lecz bogowie zaczynają istnieć właśnie dopiero wtedy, gdy pojawia się kult"[5]. Pozorna sprzeczność tej wypowiedzi tłumaczona jest najczęściej w następujący sposób. Kult wypływa zatem tutaj z pewnego rodzaju "paleowiary", która przekształcając się w wiarę bogatszą, sprawia "że bogowie zaczynają istnieć".
Scheler: "portale religijne jest portale religijne poznaniem i myśleniem, jak też szczególnym rodzajem czucia (wartości), wyrazu (język, modlitwa, kult) oraz portale religijne chcenia i działania (w służbie Bogu i portale religijne moralności)". Scheler jako przedstawiciel nurtu fenomenologii uważał, że z istnienia aktu portale religijne można wnioskować o istnieniu Boga. Akt jest zawsze czynem indywidualnym i społecznym, manifestuje bowiem na zewnątrz wewnętrzne uczucie.
Brughtman: "portale religijne to zainteresowanie doświadczeniami uznawanymi za doświadczenie najwyższych wartości; oddanie mocy czy mocom, o których sądzi się, że tworzą, wzmagają i zachowują te wartości; oraz wyrażanie tego zainteresowania i oddania czy to w obrzędach symbolicznych czy w innych zachowaniach jednostkowych i zbiorowych"[6]. Definicja Brightmana nie przywiązuje wagi do socjalnej, społecznej roli portale religijne.
Nieklasyczne definicje portale religijne
Nieklasyczne definicje portale religijne można podzielić na konfesyjne i niekonfesyjne. Pierwsze charakteryzują się niemożnością wypowiedzenia ich bez uprzedniego powołania się na przekonania portale religijne. Drugie nie zakładają wyznawania żadnej portale religijne
Definicje konfesyjne
Definicje konfesyjne sprowadzają się, do zarzutu iż realna definicja portale religijne (czyli taka, która opisuje cechy wspólne wszystkim portale religijne) nie bierze pod uwagę osobliwości tej portale religijne, którą autor zarzutu wyróżnia. Krytyka ta manifestuje się np. w poglądach kard. Franciszka Königa, który stwierdzał, że "chrześcijaństwo swoje powstanie zawdzięcza bezpośredniej ingerencji Boga w historię ludzką i przez to jest z niczym nie porównywalne".
Definicje niekonfesyjne
Geneza portale religijne
Zobacz więcej w osobnym artykule: Geneza portale religijne.
Najstarsze ślady portale religijne występują już w czasach prehistorycznych w postaci rysunków naskalnych i pochówków (wiara w życie pośmiertne). Pierwotną portale religijne był prawdopodobnie animizm. portale religijne była sposobem, w jaki człowiek próbował pojąć świat i otaczające go zjawiska (np. pioruny, śmierć, zjawisko dnia i nocy).
portale religijne, (z języka łacińskiego: 1) relegere - "na nowo odczytać", 2) reeligere - "ponownie wybrać", 3) religare - "wiązać").
Uważa się, że na istnienie portale religijne wskazują: a) doktryna, b) kult, c) grupa wyznawców, dla której część lub aspekt rzeczywistości stanowi sacrum (świętość), co wymaga określonych działań indywidualnych i zbiorowych, wyrażających się w specyficznych przeżyciach psychicznych.
Od nauki odróżnia portale religijne zawarty w niej immanentnie element wiary w sacrum, od magii zaś to, że działania mające spowodować określoną zmianę poprzez odwołanie się do sfery sacrum nie przynoszą skutków automatycznie, lecz konieczna jest w jakiejś mierze samoistna interwencja tej sfery.
Od systemu wierzeniowego portale religijne różni się tym, że cechuje ją spójna i ustalona interpretacja doktryny. Obecnie uważa się, że główne portale religijne wywodzą się z kompleksu wierzeniowego paleolitycznych grup zbieracko-łowieckich - szamanizmu (totemizm, animizm, fetyszyzm, animatyzm stanowią jedynie jego formy i aspekty).
Wątki szamańskie uległy przeobrażeniu w okresie neolitycznym (rolnictwo, matriarchat, kult Wielkiej Bogini). Następnym etapem było powstanie portale religijne astrobiologicznych (w których symbolizacja opierała się przede wszystkim na astronomii i biologii).
Głównymi formami portale religijne są m.in.: a) politeizm (wielość bogów), b) henoteizm (wszyscy bogowie są aspektami jednego bóstwa), c) panteizm (wszystko jest bogiem), d) monoteizm (istnieje tylko jeden bóg).
Do portale religijne uniwersalistycznych należą: chrześcijaństwo, islam, buddyzm, judaizm, który jest zarazem portale religijne narodową.